Pomolak stvari pod Jejevicama

Sećanje na Vukotu Babovića

Eseji

Mutacije ludizma na početku milenijuma

Vukota Babović

MUTACIJE LUDIZMA

NA POČETKU MILENIJUMA

Sažetak. U svijetu i kod nas, početak Milenijuma protiče uz krupne uspjehe nauke ali i sa sasvim vidljivom evidencijom o paralelnom, kvazi-akademskom i kvazi-duhovnom djelatnošću pojedinaca, grupa i organizacija. Autor pokušava da sagleda neke fenomene koji se odigravaju na univerzitetima, ili se vezuju za naučnu i obrazovnu djelatnost, u svijetlu neo-luditske prakse. U radu su fokusirane neke od društvenih devijacija koje liče na mutacije klasičnih luditskih akcija i predloženi su termini akademski i duhovni neo-ludizam.

1. Na početku ovog članka neophodno je da čitaocu osvežimo znanja o jednom korpusu uzbudljivih događaja iz davne prošlosti koji povremeno pokreću maštu savremenog čovjeka i paradigmatično iznova iniciraju razmišljanja o društvenom smislu svakog progresa. Govorimo o pokretu, po nekima možda samo markantnom incidentu, koji je ostao u sociološkom sjećanju pod imenom ludizam1.

Danas se, najkraće, taj skup događaja opisuje kao destruktivna akcija radnika protiv mašine. Po legendi, početak se vezuje za ime izvesnog Neda Luda (Ned Ludd), engleskog radnika s kraja osamnaestog vijeka koji je, navodno, svjesno uništio jedno proizvodno sredstvo, tkački razboj. Tim buntovničkim činom usmerenim na onesposobljavanje mašine postao je idejni vođa radničkih nemira sa početka devetnaestog vijeka, kada su u toku nekih petnaestak godina zabilježena masovna havarisanja na tehnološkim linijama u proizvodnim halama.

Ukratko, popularna objašnjenja ovih događaja ističu činjenicu tog vremena da su naučna i tehnička dostignuća ubrzala tehnološke inovacije u procesu proizvodnje društvenih dobara; kapitalizam se tih godina zahuktavao ubrzanim prelaskom na mašinsku proizvodnju. Radnici su ostajali bez posla, budući da su nove alatke i strojevi u samopogonu istiskivale suvišne radnike iz proizvodnog lanca. Gomile prostih radnika su ostajale bez posla i cijele porodice padale u bijedu i beznađe. U takvoj situacije, mašine su personifikovane kao bezdušni konkurent radnicima, a onda je počela u nekom vidu iracionalna akcija lomljenja novih, efektivnih naprava u pogonima. Zamajci, prenosni kaiševi, zupčanici, kotlovi i ekscentrični prenosnici i transformatori kretanja doživljavani su kao sablasni neprijatelji, koji okrutno otimaju gladnoj djeci koru hljeba iz ruku.

Živimo u vremenu kad nema mnogo onih, ako uopšte i postoje, koji bi ludizam u atmosferi osjeke klasičnih lijevih tumačenja nazvali „nezrelim stupnjem klasne borbe proletarijata“2. U zapadnim riječnicima je kvalifikacija događaja, naravno, drugačija (Luditi: bande mehaničara koje su organizovale meteže uz destrukciju mašina)3. Ali, pokret protiv mašina ostavio je dubok trag u istoriji sociologije i trajno postao civilizacijska opomena. Pored ostalog, jezik savremenog čovjeka obogaćen je ominoznim terminom koji vodi korijen iz ovih tragičnih istorijskih nesporazuma i društvenih konflikata.

2. Po svoj prilici, dominantno negativan, pežorativan kontekst koji se često ugrađuje u pojam ludizma, i to po nekoj vrsti inercije koja za sebe želi poziciju samopodrazumijevajućeg stava, jeste pretjerano uprošćavanje i ideološko šematizovanje. Kako često biva, vremenom se marginalizuju detalji pojava koji su bitni elementi da se sagledava stvarna, složena struktura procesa – gubi se uvid u primarne, često protivrečne motive izliva ogorčenja pobunjenih slojeva. Engleski autor E. P. Thompson4 smatra da su luditi u svojim protestima pre svega istupili protiv marginalizovanja pozicije radnika u novom ekonomskom sistemu koji se nužno u procesu industrijske revolucije konstituisao. Autor daje niz navoda iz kojih se vidi da ustanici nijesu išli neselektivno na sve proizvodne instalacije; naprotiv, primarni motiv su bile nadnice i težnja da se u novoj tehnološkoj tendenciji bar ne pogoršavaju lični prihodi i ne degradira stara ekonomska praksa. Autentični podaci iz onih vremena govore da slučajevi direktnog uništavanja proizvodnih sredstava nijesu bili frekventni u odnosu na ostale vidove otpora državnoj sili. Izlivi golog bijesa bili su samo elemenat inače nehaotičnih, organizovanih grupa jasno motivisanih sopstvenim ekonomskim interesima.

3. Kako god bilo, činjenica da aktivno sjećanje na motive ludizma nije jenjavalo sve do naših dana, kroz dvjesta godina istorije, govori o vitalnosti ideja koje su u tim događajima problematizovane. Više od toga, danas je djelatan pojam neo-ludizma. Novi ludizam5 rado ističe da baštini pozitivne aspekte izvornog, notingemskog ludizma, za koji su imali dobrih riječi i malobrojni, ali ugledni ondašnji stvaraoci6. Uglavnom, neo-ludizam je pokret naših dana za koji se vezuje na prvom mjestu odlučnost opozicionog djelovanju u odnosu na moderne tehnologije. Ova odbojnost se ispoljava i generalno, ili i u pojedinostima – u konkretnim slučajevima. Neo-luditske anti-tehnološke grupe ne mare za formalnim političkim samoidentifikacijama7 i više im je stalo do spontanog interesnog međuprepoznavanja kada se prave, po potrebi, kohezivni akcioni timovi od inače raznorodnih političkih ingradijenata (ljevičari, demokrate, liberali, konzervativci…).

Spisak pojava koje izazivaju zabrinutost neo-ludita poveći je, i nikad definitivan; jer, nove oblasti protesta izazvane su novim tehnologijama, a njima kraja nema, jer se hrane sopstvenim evolutivnim sposobnostima. Markantne stavke u tom spisku su, međutim, ove: a) otuđenje čovjekove duše, b) raspadanje tradicionalnih kultura, c) dezintegracija porodice, d) atak na humane kontakte pojedinaca i sam pojam humanosti, e) obogaljenje jezika i sl.

Na primjer, pripadnici pokreta zelenih, koji dolaze iz korpusa lijevo pomjerenih političkih uvjerenja, grade svoj program akcija na zabrinutosti za 1) degradaciju čovjekovog i opšteg ambijenta, 2) otuđenje radnika od sredstava za proizvodnju, 3) socijalni raspad… i propagiraju odbojnost prema nizu odioznih fenomena kao što su i) konzumerizam, ii) seksizam, iii) okrutnost prema životinjama i sl.

Interesantno je da će mnoge stvari iz ovog spiska ponoviti i neo-luditi desne orijentacije, ali će svakako i dodati da bujanje tehnologije izaziva porast ateizma, te brži ili sporiji slom duhovnosti (zapamtimo ovo zbog nekih djelova izlaganja koji će da uslijede).

4. Jedan od važnih poslenika na polju nauke i tehnike, koji je krajem osamnaestog vijeka bitno potpomogao ekspanziju industrijske revolucije bio je Džems Vat (James Watt, 1736–1819). Istakao se mnogim otkrićima u nauci o toploti; najzad, on je i pronalazač moderne parne mašine. Kao pojedinac koji je imao i inžinjerski talenat, osnivao je fabrike za izradu parnih mašina. Naglo je rastao broj proizvodnih oblasti koje su se modernizovale pomoću ovog pronalaska, i naglo je porasla produktivnost u svakoj od ovih oblasti zahvaljujući mašinskoj supstituciji proste radne snage u pogodnim segmentima proizvodnog lanca.

Vat je doživio da bude svjedok prve faze reakcije ludita. Do nas danas ne dopiru saznanja da su se strijele bijesa odapinjale prema fizici i inžinjerskim disciplinama, pa ni prema korifejima ovih aktivnosti, iako su nauka i naučnici mogli biti pod lupom nezadovoljnika i bar posredno apostrofirani kao izvorište nekih akutnih društvenih nedaća. Mi zamišljamo da je ovakvih pojava bilo, iz proste analogije sa djelovanjem ludita naših dana. Na primjer, u očima mnogih koji danas zaziru od enormne kompjuterizacije – procesa koji u mnogim firmama gasi postojeće, relativno atraktivne manuelne poslove – djelatnost jednog Bila Gejtsa daleko je od bilo kakve fetišizacije. I oni koji se neće javno deklarisati da su osobe koje tehnologiju kao takvu vide kroz moralnu kategoriju kojoj pripada vrednosni sud „dobra“ ili „rđava“ – vođeni interesom mogu se prikloniti negativnim emocijama u odnosu na računarsku tehnologiju koja ubrzano mijenja našu proizvodnu filozofiju i ekonomsku računicu firmi.8

Ali je jedna distinkcija u odnosu na prošle ere vrijedna pomena. Vrhunska nauka danas presudno zavisi od državnih fondova, mnogo više nego što je to bio slučaj u doba Džemsa Vata. Akcije neo-ludita su zato često planirane protiv administracija koje finansiraju neke nove tehnologije, a eventualno odbijaju da podrže programe koji nijesu kratkoročno i vidljivo profitabilni.

Dobar primjer ove vrste su napadi u Americi na Bušovu (G. W. Bush, 1946) administraciju koja oklijeva ili izbjegava da ubrza prihvatanje činjenica koje se odnose na probleme globalnih klimatskih promjena. Kroz ovakve akcije mogu sadašnji promoteri naučnih otkrića i novih tehnologija potpadati pod direktan udar neo-ludita, zbog proste činjenice da ne mogu obezbijediti potrebna sredstva za realizaciju projekata za koje su vezani, kako stvaralački tako i egzistencijalno, cijeli timovi istraživača. Akutne diskusije i akcije ovakvih tipova danas se vode u svijetu, naročito još po pitanju matičnih ćelija i prakse bioinžinjeringa, gdje se u oštroj formi postavljaju novi problemi bioetike. Neoluditi već imaju, u izvesnom smislu, satisfakciju da se potežu zakonske zabrane u nekim pravcima istraživanja. Na primjer, pod sumnjom su proizvođenja genetski modifikovanih organizama (GMO); naučnicima se nameće i obaveza dokazivanja da nova tehnologija neće biti štetna u bilo kom smislu, što je u izvjesnom smislu nova praksa.

5. Treba primijetiti jedan evolutivni pomak u metodu neo-ludizma. Nekad, na udaru razjarenih grupa nije bila kreativna ličnost, neki paradigmatični Vat, još manje su na udaru bila naučna tumačenja: analize zakona održanja energije, koeficijenta korisnog dejstva, drugog zakona termodinamike i slično; uvijek je napadan (direktno i bukvalno fizički ugrožavan) već gotov proizvod, realizacija koja funkcioniše u proizvodnom pogonu. Danas, sve je češća inverzija: na udaru je ličnost stvaraoca i njegovo tumačenje, a ne otprve i ciljano sama posljedica, neka realizacija. U svim akcijama ludita detektabilna je u većoj ili manjoj mjeri izvjesna nesumnjiva iracionalnost, bez koje inače ne može inferiornost bilo koje vrste. Ali u primjerima ataka na naučna tumačenja koja ćemo navesti izvrgla se doza iracionalnosti u forme grotesknih naznaka. Mi ćemo sada o ovome ponešto reći fokusiranjem na dva važna istraživačka polja prirodnih nauka: koncepciju relativizma u fizici i koncepciju evolucionizma u biologiji.

6. Prošla godina bila je posvećena, na svjetskom nivou, obilježavanju stogodišnjice zasnivanja teorije relativnosti. Vezivanje manifestacije za ime Alberta Ajnštajna (Albert Einstein, 1879–1955) samo je zgodan i djelotvoran povod, a potreba za akcijom popularizovanja fizike i prirodnih nauka je bila dublja, strateška intencija. Svjetska godina fizike (World Year of Physics, WYP) imala je najjači međunarodni sertifikat, bila je pod pokroviteljstvom Ujedinjenih nacija9. Veliki broj koherentnih naučnih, kulturnih, obrazovnih i popularizatorskih manifestacija održano je u skoro svim državama svijeta; na mapi događaja bili su i gradovi i univerziteti naših prostora.

I u tim okolnostima, na najneočekivanijem mjestu i u bizarnom času, neo-luditi su tražili šansu. Dok smo radili na prevodu relevantnih Ajnštajnovih članaka10 saznali smo da postoji i da se na polujavan način reklamira i distribuira opskurna knjiga Sto autora protiv Alberta11. Ti pamfleti koji su složeni između korica u času presudnog i tragičnog uspona Adolfa Hitlera ka vrhovima vlasti zbilja su suvišno štivo u ovom vremenu. Međutim, pojava propagandnog nacističkog materijala na početku trećeg milenijuma, sedamdeset pet godina poslije izvornog pojavljivanja u zemlji tvorca teorije relativnosti, predstavlja akt neo-ludizma, i to jedne maligne forme koju ćemo ovdje zvati akademski neo-ludizam. Poslije svih provjera i dokaza kroz koje već decenijama uspješno prolazi fizičko učenje koje je inicirao A. Ajnštajn, pokušaji obezvređivanja tih teorija samo su puki napadi na tok modernizacije prirodnih nauka koje su, uvijek, potka novih tehnologija. Apsurd nastojanja da se zamagle naučne činjenice koje slijede iz Ajnštajnovog učenja pokazuje da je akademski neo-ludizam jedna čudna forma uspaničenog ludizma koja napadom na ličnost pokušava da izgradi svoje uporište i u intelektualnim krugovima naučnih i obrazovnih institucija.

Kao što se vidi, akcija sabotiranja svjetske godine fizike imala je svoje kanale koji su paralelno pratili napore da se osvježi novi racionalizam epohe. Naravno, akademski neo-ludizam je internacionalna zamisao, a kod nas je uvezeni nauk koji je nužno obojen specifičnim domaćim političkim tonovima. Koristeći poznate fakte koji se odnose na bračne razmirice Ajnštajna i njegove suporuge, srpkinje Mileve Marić, novina „Politika“ publikovala je jedan interni kontrakt između supružnika, koji je imao za cilj premošćavanje tekućih problema u porodičnoj komunikaciji. Kontekst vijesti (potpisao ju je istaknuti pjesnik i zapaženi nacionalistički poslenik) bio je takav da je prema čitaocu difundirala utvara pamfleta koji govori o inferiornosti germanskog bezdušnog modela razvoda; u tom istom času, taj isti čitalac je mogao da posjeti uzorno složenu izložbu12 u kojoj je pomenuti dokumenat prikazan u pravom prostorno-vremenskom odnosu sa ostalim podacima iz života dvoje fizičara i gdje on nije izazivao sugerisani sablazan. U Crnoj Gori je zabilježen jedan, možda bezazlen pokušaj, ali pokušaj, u čitanom nedeljniku, da se u žučnom tekstu protiv razuzdane globalizacije optuži i fizika en général kao sukrivac što je modernizacijsko džilitanje civilizacije otišlo po đavolu. Dakle, ne napad na katodnu cijev, ne napad na atomsku bombu, ne napad na telekomunikacijski satelit, ne napad na laser… već prokletstvo na naučni metod savremenog ajnštajnovskog racionalizma.

7. Na početku novog milenijuma zahuktava se, takođe, varijetet neo-ludizma, kojeg ćemo nazvati duhovni neo-ludizam. Žarišta ovog pokreta su takođe u inostranstvu, naročito u SAD. Ispostavilo se da kod nas ima religioznih i univerzitetskih krugova koji strastveno rezoniraju sa ovom vrstom destrukcije. Tipičan objekat ovakvih napada je darvinizam i lično tvorac te doktrine Čarls Darvin (Charles Darwin, 1809–1882).

Sa Darvinom je počela nova epoha u biologiji. Sa njim, postala nam je dostupna teorija evolucije organskog svijeta i, posebno, učenje o postanku i razvoju vrsta. Darvin je presudno uticao na transformaciju starih bioloških disciplina i utemeljio nove naučne biološke discipline. On je modernizovao učenje o živom svijetu i vrlo je blisko upoređenje njegove naučne revolucije sa onom koja će ubrzo uslijediti, sa pojavom A. Ajnštajna u fizici. Koristeći naučni metod, Darvin je pročistio ondašnje znanje od religioznih i dogmatskih naslaga. Izučavajući izumrle i žive oblike organizama, uvidio je da se ta cjelina ponaša kao koherentni evolutivni niz. Putujući kroz mnoge krajeve raznih kontinenata, veliki prirodnjak pronalazi na Galapagoskim ostrvima endemične ostrvske vrste biljaka i životinja; on konstatuje sitne razlike među vrstama u okviru ostrvlja, ali i znatne razlike lokalnih vrsta u odnosu na one sa kontinenta. Dolazi do ideje o postepenim promjenama vrsta u nizu uzastopnih generacija; galapagoske jedinke prepoznaje kao evoluirani biološki materijal koji je jednom transportovan sa udaljenog američkog kopna. Kasnije, izučavajući i postupke vještačke selekcije, stvorio je moćan utisak o opštoj snazi procesa selekcije koja se u Prirodi odigrava kroz nebrojene milenijume. Darvin shvata da se mnogobrojne individualne razlike organizama iste vrste nužno podvrgavaju testu cjelishodnosti u eko-ambijentu i da tako nastaje odabiranje efikasnih varijanti koje onda postaju prihvaćena, opredmećena rešenja kroz aktove nasljeđivanja. Darvin je u složenim međuodnosima bića i svih jedinki sa sredinom u kojoj su, vidio bitne procese i zakone koji upravljaju tokovima evolucije. Ove interakcije odlučuju koje će se fenotipske i genotipske promene preneti kroz buduće reprodukcije organizama kao uspješne, a koje će biti blokirane kao nekompetitivne i otežavajuće. Slabije prilagođene jedinke postupno smanjuju brojnost i gube vitalnost što im umanjuje konkurentnost. Korisne promene prihvataju se kao poželjne u datim životnim okolnostima. Vremenom se stvara jaz između novih, prilagođenih (adaptiranih) i starih, anahronih vrsta – za Darvina je adaptacija karakteristika organizma koju prirodna selekcija favorizuje. „Selekcija ne kreira bolje adaptacije, ona samo povećava učestanost onih koje su već kreirane“13

Gornje kratke naznake već su dovoljne da ukažu na činjenicu da teorija evolucije spada u najsvjetlije stranice prirodnih nauka – zajedno sa teorijom relativnosti ilustruje modernizacijski kapacitet naše civilizacije. Odbacivanjem metafizičkih elemenata evolutivna koncepcija je napustila

dogmatski talog znanja14, a to je, na žalost, značilo i početak dugog i neprijatnog opiranja klerikalnih i drugačijih konzervativnih krugova. Sam Darvin je bio duboko svjestan obima promjena u vladajućem učenju i siline otpora na koji mora naići. Dr David Amigoni, u uvodu za Darvinov dnevnik putovanja15 ostavlja trag o autorovom sagledavanju stanja stvari: „Such transmutational speculations were anathema to naturalists who believed that God created species individually, fixing them in their image to a particular spot on the earth. In an age of religious anxiety there is little wonder then that Darwin, the respectable former student of divinity, admitted in 1844 to his friend and scientific collaborator Joseph Hooker that his conversion to this theory of transmutation was ‘like confessing a murder’“ (Takve spekulacije o transmutacijama bile su anatema za prirodnjake koji su vjerovali da je Bog stvorio vrste individualno, fiksirajući ih u njihovom obličju na određeno mjesto na zemlji. U vremenu religiozne zebnje onda se ne treba ni malo čuditi da je Darvin, bivši respektabilni student bogoslovlja, priznao 1844. godine svom prijatelju i naučnom saradniku Jozefu Hukeru da je njegovo preobraćanje u (poštovaoca) teorije transmutacije ‘ličilo na priznanje ubistva’.)

Činilo se da, jedno vrijeme, po prirodi stvari jenjava kampanja crkvenih krugova protiv darvinizma. Tako je i trebalo da bude: u tempu napretka biološke nauke osavremenjene darvinizmom da se smanjuje retrogradno atakovanje zabludokovača. Novi milenijum, međutim, donio je još jedan ciklus zaletanja reakcionarne pre-darvinovske okamenjenje kvazinauke.

8. Neprijatno iznenađenje donijeli su osokoljeni akademski i duhovni neo-luditi najprije u Americi. Kao da su dobili krila krahom komunističkih vlada u Istočnoj Evropi prije dvadesetak godina: lomljenje Marksovih (Karl Marx, 1818–1883) bisti – stvarnih i siboličnih – percepirali su kao mogućnost da se dekapituje i sam Darvin, te polupaju glavni postulati teorije evolucije. Lokalne prosvjetne vlasti u Kanzasu su prije nekoliko godina pokušale da sasvim omalovaže standardne ideje darvinizma u školskim programima. Uslijedile su žestoke reakcije ipak brojnih slobodoumnih poslenika na američkim univerzitetima. Posebno je glasno protestovalo udruženje nastavnika fizike. Ali, to je bio samo početak; kao zaraza počela su da se šire „demokratska gledišta“ da valja izjednačiti u pravima davno naučnim metodom poražena, sad već i primitivna načela.

9. Potrebno je uočiti jednu bitnu razliku: dok su onovremeni luditi pokušavali da nasilnim i nenasilnim mjerama privole vlasti da prave razumne ustupke masama proizvođača, trećemilenijumski neo-luditi (spregnuti akademsko-duhovni krugovi) sami su dio vlasti ili vlastima bliski aktivisti. Tako se rađa paradoks da društvo nema prave mehanizme odbrane, do tankog sloja slobodnih intelektualaca ili nevladinih organizacija koji pokušavaju da sklope asocijacije istomišljenika. Tako, na primjer, u porastu je popularnost koncepcije „inteligentnog plana“, učenja da su bića i njihov ambijent stvoreni relativno brzo i ne tako davno – djelovanjem svemoćne inteligentne sile (Bog). Ovo „učenje“, kako svjedoči akademik M. M. Simić16,.„začuđujuće lako i široko prihvaćaju po pravilu manjkavo obrazovani slojevi, a takođe je prodrlo i u mnoge sfere američkog javnog života.“ Značajno je, međutim, što je podrška ovom konceptu stigla sa najvišeg nivoa: blagoslov kontroverznom nauku dao je sadašnji predsjednik SAD Džordž Buš, koji je u predsjedničkoj kampanji 1999. našao načina da poruči: „Vjerujem da je Bog stvorio svijet. I mislim da ćemo sve više i više pronalaziti kako se to stvarno dogodilo.“

Zaista: ludizam više nije uperen protiv vladara. Vladarima na početku našeg milenijuma ludizam je ideologija i akcija očuvanja vlasti. Ponavlja li se mudro zapažanje cara Konstantina I Velikog (Flavius Constatinus Magnus, 280–337) da hrišćane ne treba progoniti, nego im stati na čelo?

10. Akademski ludizam je brzo našao sljedbenike i kod nas. Jer, desili su se i nama u zori Milenijuma predsjednici koji su vjernici, pa čak to stanje, fingirano ili ne, sa milinom isticali, te koristili „vrući medijum“, televiziju, da demonstrira svoju praksu poporukoljuba, možda već svugdje napuštenu u sferi visoke politike17. Ubrzo, u većoj od dvije udružene republike, sastavljen je kabinet i na važno mjesto ministra za prosvjetu postavljen takođe aktivni vjernik Srpske pravoslavne crkve, profesorica Beogradskog univerziteta. Ona se istakla odvažnošću da koncepciju kreacionizma ubaci bar u vidu paralelnog znanja (altenativna doktrina) između korica udžbenika biologije za osnovce.

Pokušaj je propao poslije začuđujuće zrele akcije pojedinih subjekata javnog mnjenja u Srbiji. Obrazloženje ostavke koja je uslijedila pokazuje da se poraz ima shvatiti kao privremen18 hendikep. (Doktrinarno zlo velikih religija – koje pojam beskonačnog drže kao čičak svog kanona – i jeste u tome da nikakvo odustajanje nije definitivno: samo se čeka prva prilika da se naum vrati na početak. Svaki vremenski interval, u poređenju sa neograničenim trajanjem, ništavan je, zar ne?). Istovremeno, građani su razumjeli da su iz istog ministarstva emitovani signali da bi osnovcima valjalo dodatno limitirati boravak uz kompjutere19.

I prije epizode sa atakom na biološki naučni metod, imali smo u Srbiji neo-luditski uspjeli zaskok sa uvođenjem vjeronauka u državni obrazovni sistem. I ovaj je potez bio invertovan salto – po mišljenju mnogih, demokratska vlast pobijedila je svoje birače. Obrt se odigrao munjevito, pod još ne sasvim razjašnjenim okolnostima20. Zaobiđen je princip sekularnosti, i ignorisan Ustav kao takav, i kakav-takav.

11. U našim okolnostima, jedno je zaziranje neo-ludita veoma naglašeno. Oni se trude da oponiraju ateistima i spriječe raspad duhovnosti. Ovo je naročito u vidokruku neo-ludita koji se deklarišu kao desnica, bilo kakvog varijeteta. Bilo je nekoliko događaja u bliskoj prošlosti koji su solidna ilustracija ove konstatacije.

Na pravnom fakultetu u Beogradu održana je tribina21 koja je iritirala građanstvo već samom najavom da će se baviti omalovažavanjem zločina koji se odigrao sredinom 1995. u bosanskoj varošici Srebrenici. Glavnu riječ su vodili studenti koji su prihvatili nacionalistički ekstremizam kao oblik političkog djelovanja. Bili su potpomognuti od ne malog broja profesora spremnih na neo-luditsko osporavanje novih tehnologija suđenjâ (kao što su ona u toku u haškim sudnicama) koja ugrožavaju tradicionalne sudske navike i procedure. Skup je najzad održan, ali u atmosferi razbuktanih strasti koje malo mare i za lijeve i za desne manire vaspitanosti. Nije bilo mjesta sumnji da su

teorijski argumenti, ako su i definisani, bili podređeni namjeri da se samoproklamovani patriotizam prikaže kao pregnuće a priori čisto od klasičnih formi zlikovstva.

Drugi događaj zbio se u Novom Sadu22, takođe u univerzitetskom miljeu. U sali filozofskog fakulteta došlo je do grubog narušavanja akademskih sloboda, ali i bitnih agendi iz korpusa ljudskih prava, u toku rada jedne prigodne antifašističke tribine (nacionalistička je teza da tamo uvijek ima puno ateista, tj. mondijalista koji slabo čuvaju duhovnost nacije). Grupa mlađih, kratko ošišanih i polu-unifirmisanih spitfajer ljudi23 reagovala je vikom, psovkom – pa i mlaćenjem – na pokušaj da se afirmiše nova, građanska tehnologija rešavanja komuniciranja u društvu i sa susjedima. Konflikt je dobio sudski epilog koji je ovog časa u toku. Javno su izrečene kvalifikacije ovih meteža kao neonacističkih izgreda24.

Treći primjer vezan je za praksu održavanja tribinâ na mašinskom fakultetu univerziteta u Beogradu. (One se već dugo nastavljaju u pravilnim vremenskim intervalima i mogu se tretirati kao periodičan sociološki fenomen25.) Mnogi će posvjedočiti da ta predavanja i razgovori nose stalan i naglašen klero-nacionalistički naboj. Atmosfera je svakako teistička sa puno pompe oko njegovanja pravoslavne duhovnosti i narodne sabornosti. Svaki takav skup je mali kongres donekle uspaničenih neo-ludita koji ublažavaju svoj strah da će se i kod nas ubrzo ustaliti nove tehnologije savremenog življenja koje će malo mariti za anahrone pojmove krvi, tla, plemenske skupštine, gusala, sabornosti, sestrinskih kola, bratskih osvetničkih obaveza, epskih nepreciznosti… U tim razgovorima, dok se razvijaju teorijsko-fiziološki pogledi na čudni lojni zadah omrznute vjere, štiti se zločinački učinak nekoliko generala, a u stvari se pokušava sa gradnjom grudobrana na trećoj ili četvrtoj liniji rovova koju, kao i cijeli front, ugrožavaju modernost, nauka i novi racionalizam.

Ono što je frapantno, jeste univerzitetski ambijent, akademski krov za takve neo-luditske manifestacije. Nije bilo tako davno kad se često razgovaralo o pojmu autonomije univerziteta. Ti pojmovi su izgledali, bar globalno, dosta jasni i djelotvorni. Ideja akademske autonomije je stara, ozbiljna, uvijek je bila zastupana od ne malog broja odvažnih ljudi od profesionalnog i svakog ljudskog integriteta. Zalaganje za akademske slobode odigralo je značajnu ulogu u formulisanju građanskog otpora režimu Slobodana Miloševića u bliskoj prošlosti. Pojedinci su paradigmatično dava-

li ostavke, ostajali bez posla i bili spremni na mnoge druge nedaće u borbi za ideju autonomije univerziteta. Činilo se da se univerzitetski ljudi zalažu za mnogo više od želje da sami biraju dekane i uže organe vlasti na fakultetima – za slobodu stvaralaštva koja podrazumijeva uvijek jasnu skalu univerzalnih vrijednosti. I sad dok nas izjeda apsurd da dekani, koje smo autonomno birali (sic!), tolerišu orgije s klero-fašističkim kliktanjem, još pride trpimo opravdavanje da su retrogradne skupine pod krovom univerzitetskih vrijednosti samo na bazi prostih obligacionih odnosa. Još je mučnije sentimentalno objašnjenje da se sloboda govora, uz koju ide i malo slobode psovanja i šamaranja, ne može i ne smije uskratiti nikome, ako jesmo za demokratijom oblikovanu toleranciju koja gdje će naći utočište ako ne u fakultetskoj auli. Ovaj gnjili pristup izaziva mučninu. Kako se, na primjer, može zasnovati ravnoteža nauke i vjere? Rasizma i antifašizma? Šovinizma i građanske tolerancije? Istodobna sloboda govora žrtve i koljača, je li to?

Način na koji sada univerzitetske sredine ćute na temu autonomije univerziteta – dok su nam aule bušne i vršljaju u oba smjera mrzitelji naučnog metoda, propagatori rigidnog klerikalizma, aplauderi ratnim zločincima, simpatizeri ogavnih tajkuna, mrzitelji pravde, prodavci fašističkih amblema, trgovci propalih ideja, kvazi-istoričari – ne ostavlja dosta prostora u samom visokom školstvu za samoreprodukciju oplemenjujućih sloboda. Nastavi li se tako, bivši učitelji plemenitosti zanijemiće pred mladom generacijom asistenata i to će biti ozbiljan šok za kulturu odnosa u cijelom društvu.

12. Dok negdje na strani dio ludita ima čvrstinu opredjeljenja da budu precizni u prohtjevima kao Amiši26, kod nas postoji ozbiljan problem nedosljednosti kod kritičara modernizacije. Dio populacije, vođeni modom koju crpu sa izvora političke manipulacije, hoće da imaju istovremeno i gusle i automobil. Ujedinjuju ih mrski pogledi na bilo koji aspekt slavne trijade Marks-Darvin-Ajnštajn, ali su spremni da iniciraju društvene nemire ako nekim povodom nastanu restrikcije električne energije. Pritom, veoma agilno će se zalagati za očuvanje svakog pedlja prelijepih obala rijeke Tare i ni na koji način tu aktivnost neće korelirati sa dnevnim energetskim bilansom u državi. Takvi su potpuno spremni da vam mobilnim telefonom prenose svoje neslaganje sa novim informacionim tehnologijama koje prijete da uguše osobenosti naših tradicionalnih etničkih komunikacija, na primjer.

Najnovije vijesti govore o jednom zaista naprednom naučno-tehnološkom događaju. Svemirska kapsula, lansirana pomoću Delta II rakete nosača (7. februara 1999), vratila se, poslije sedmogodišnjeg putovanja, sa uzorcima prašine od komete Wild 227. Ova misija, nazvana Stardast28, prvi je robotizovani poduhvat koji je na Zemlju dopremio ekstraterestrički materijal sa lokacije koja je dalja od Mjeseca. Analiza kaptiranih drevnih pre-sunčevih interstelarnih granula (gdje su i ostaci ondašnje gradivne materije našeg planetarnog sistema) rezultiraće korisnim saznanjima o evoluciji Sunca i planeta, pa možda i izvora samog života.

Ovih nekoliko rečenica sam uvrstio u tekst sa dobrom voljom da ih pročitaju neki od naših duhovnika i zadrže svoju pažnju na njima s trudom da proniknu u njihov sadržaj u kojem je važno da savremena fizika (i prirodna nauka u cjelini) i razmišlja i djeluje na planu odgonetanja evolucije, kako neživih konstelacija tako i fenomena života.

Sem toga, gornji pasus fiksira našu pažnju na civilizacijske protivrječnosti. Takav prodor inžinjerske efikasnosti, pouzdanosti novih tehnologija i validnosti formulisanih zakona dolazi iz zemlje u kojoj, paralelno, buja neo-ludizam ustremljen protiv… evolucionizma! Primjeri prvorazredne tehnološke uspješnosti i jesu oni podsticaji koji su konstantan izvor deprimiranosti neo-ludita (koja u malim sredinama, kao kod nas, može biti i razlog pojačane agresije). Na primjer, na pitanje: Zar nije teškoća već to što nas ludizam pokušava vratiti, a čovjekova priroda traži progres, dinamiku napredovanja? – Kirkpatrick Sale29 je odgovorio: “Luddites want to keep the ways of life they had enjoyed for centuries, based on the family and community, using some fairly complex technologies but the kind they had known for years”30. (Ovaj stav sadrži puno karakterističnog što je lako prepoznato među pojedinim grupama kod nas, voljnim da svakog časa naglase plemensku potku kao argument protiv novih tehnologijâ rada i organizacije u društvu.) Onda dodaje da je potreba: „… To turn our backs on this society and establish these small, nature-based communities which don’t attempt to solve the problems, just ignore the problems and create sustained communities in their own way wherever they are located”31.

13. Tako, kad državnik veli »brinem se za svijet u kojem kloniranje postaje prihvaćeno«, on može ostaviti utisak manipulatora koji ne preza od posljedica pri pokušajima da osvoji vrhove vlasti; međutim, izjava može biti i iskreni utisak. Što god bilo, karakteristično je da on ne može ili ne

želi doći do misli da „ga plaši svijet u kojem djeci umilnim gestovima nude nauk ‘inteligentnog dizajna“. To jest:

Neo-ludizam cilja na omekšavanje racija, a ne samo na sabotiranje onog što je racio formulisao i proizveo. On je uvijek forma radikalne akcije kad osjeća osujećenje vjere u vječno. Tada se lomljenjem ili ’lomljenjem’ želi dotući promjena koja umanjuje šanse uvjerenja da će jednom ponovo biti ’po našem’. Ludizam ne priznaje ireverzibilnost svjetskih poslova i mijena. Vječnost i jeste okamenjenost. Nema tu evolucije, ima samo trenutnih nepogoda koje su plod pakosti ’nevjernika’ - ali njihovo je ’za vremena’. (Otud: ’crkva je starija od države’.) Zato smo i čuli paradigmatičnu ocjenu: „I ranije je bilo okupacija, pa se preživjelo.“ Nestacionarnost društvenih fenomena ovdje je shvaćena ne kao zakonitost, već kao iskliznuće iz poretka vječnog, uzrokovano nekim vidom (biće najprije) bezobrazluka. Nekritički će onda izvjestan broj poklonika, u tom broju i mladih ljudi, krenuti za takvim naukom32.

14. Ludizam, makar u svom zametku, ima etičku dimenziju. On pokušava da implementira humanu ideju da mašina i tehnološki lanac ne mogu nadrasti čovjeka.33 Na žalost, forme nervozne konfuzije sa početka ovog milenijuma, koje smo u našem pokušaju eseja nazvali akademski i duhovni ludizam, ne liče na etički uzorne fenomene i još manje mogu biti klasifikovane u pozitivne tendencije. Namjere rušenja nečega što samo po sebi dobro funkcioniše (mašina, doktrina, inovacija…) samo su tragovi anahronih frustracija. Bez umora treba isticati, ne preuzimajući odgovornost dosade ponavljanja, da su biološka i fizička evolucija, reprezentovane kroz iluminativne figure Darvina i Ajnštajna, centralne u savremenoj koncepciji Univerzuma; starost Zemlje i Kosmosa mjeri se milijardama godina, a neprekidan razvoj prati njihovu egzistenciju od početka.

Kritičko mišljenje i logička analiza kod učenika i mlade populacije uopšte bilježe pad i konfuziju. Dublja istraživanja će utvrditi vjerovatnu vezu ovih negativnih tokova, pored ostalog, i sa mutacijama neo-ludizma ovog vremena. U školama i na univerzitetima treba odlučno zasnivati obrazovni stav koji počiva na uvjerenju da nauka proširuje i obogaćuje naše živote, razvija maštu i oslobađa čovjeka od stega gluposti i praznovjerice.

(Štampano u MATICA, broj 25/26, godina VII, proljeće/ljeto 2006; 133-154)

Footnotes

  1. Engleski: Luddism. Luditi su pripadnici ovog pokreta radnika s početka devetnaestog vijeka. ↩

  2. Opšta enciklopedija, tom 2, Prosveta, Beograd 1986; strana 518. ↩

  3. A number of bands of mechanics who organized riots (1811-16) for the destruction of machinery. (Pod odredicom Luddities, na strani 695 u The Concise English Dictonary, Mladinska knjiga, Ljubljana 1984) ↩

  4. E. P. Thompson, The Making of the English Working Class; http://www.amazon.com. ↩

  5. Sasvim slučajno, ovaj termin kod nas izaziva dodatne asicijacije, koje nemam namjeru da zaobilazim. ↩

  6. Zabilježeno je da se slavni pjesnik Lord Bajron (George Gordon Byron, 1788-1824) svrstao u one koji su hrabro branili ludite u opasnoj atmosferi državne odmazde prema „industrijskim saboterima“ 1813. godine poslije suđenja u Jorku, kada je sedamnaest ljudi pogubljeno, a mnogo raseljeno, transportovano i zatočeno. ↩

  7. Tvrdnja nije do kraja tačna; već na Internetu se može lako pronaći podatak da se makar jedan od njih, po imenu Kalle Lash, samoopisuje kao neo-luditski društveni aktivista. (www.culturejammers.org) ↩

  8. Postoji rašireno i možda dijelom utemeljeno mišljenje da je odbojnost prema kompjuterima motivisano kod nas i osjećanjem dosade da se pristupi permanentnom procesu samoobrazovanja koje uključuje potrebu solidnog vladanja enegleskim jezikom. Ovaj aspekt razgovora ćemo ovdje zaobići. ↩

  9. Nedavno smo u ovom Časopisu opširno pisali o motivima i očekivanjima WYP; videti: Vukota Babović, Čudesna godina i hod modernizacije, MC, broj 22, godina VI, proljeće 2005. ↩

  10. Podvig mladog Ajnštajna, devet članaka koji su utemeljili modernu fiziku – preveli Božidar Aničin i Vukota Babović, „Mikroknjiga“, Beograd 2005. ↩

  11. Hundert Autoren gegen Albert Einstein; Herausgegeben von Hans Israel, Leipzig 1931. ↩

  12. Albert i Mileva Ajnštajn u prostor-vremenu; pripredila dr Mirjana Popović-Božić u SANU galeriji. ↩

  13. Nikola Tucić, Darvin i savremena evoluciona biologija, Savremena biologija, broj 2, god. XIII, 1982; s. 6-9. ↩

  14. Nećemo se upuštati u analizu kako je početna Dravinova koncepcija razvijana vremenom na naučnim osnovama, korigovana, dopunjavana i dalje afirmisana. Bitno je da je ona bila sjajna novost u prirodnim naukama, a to znači da je tako srećno koncipirana da sistematizuje i predviđa, onda inspiriše na nadgradnju, dijelom i prevazilaženja – sve po strogim zahtjevima naučnog hoda znanja. ↩

  15. Charles Darwin, The Voyage of the Beagle, Wordsworth Editions Ltd., Hertfordshire 1997; p. XIV. ↩

  16. Miroslav Mirko Simić, Antidarvinističko ludilo u Americi: Judeo-hrišćanski fundamentalizam, „Danas“, 17-18. jan. 2006, str. VII. ↩

  17. Ovdje ću odustati od navođenja preciznih referenci. Prvo zato što su to sasvim poznati fenomeni, a onda i zato što je nebitno! A nebitno je zbog toga što savremena moćna medijska promocija ličnosti i postupaka teži da sasvim izbriše onu ugroženu liniju između istine i laži; naime, reklamirani događaj ima percepciju koja se ne da naknadnim interpretacija modifikovati. ↩

  18. „Ja sam svoje duboko moralno uverenje iznela javno i time sam se suprotstavila svima koji zastupaju Darvinovu teoriju evolucije. A među zastupnicima su, između ostalih, Karl Marks i Fridrih Engels, Vladimir Ilić Lenjin, Adolf Hitler, Mao Cedung… Dakle, mnogi od onih kojima je ta teorija poslužila u vrlo zle svrhe koje su ovom svetu nanele velike nevolje.“ Te riječi, koje je prenijela dnevna novina Danas u novogodišnjem broju na početku 2005. godine, još su pojašnjene stavom da je u planu bilo „samo ukidanje predavanja u osmom razredu a predavanje se odnosilo na čovekolikog majmuna, odnosno našeg neposrednog pretka, iako to do danas nije naučno dokazano.“ Osobu, koja je univerzitetski nastavnik, i dakle bivstvuje u formi naučnog radnika koji je po definiciji privržen naučnom metodu – ne možemo podržati u stavovima da je: a) Karl Marks zloupotrebio teoriju evolucije, b) čovjekoliki majmun neposredni čovjekov predak i c) jednostrani atak na program nastave teorije evolucije nešto što smije biti u bilo kakvoj vezi sa bilo čijim „dubokim moralnim uverenjem“. Takođe je duboko neprihvatljivo da lični stav bilo kojeg pojedinca, ma bio on i Adolf Hitler, smije biti faktor koji kanališe sudbinu neke naučne doktrine, ma bila ona i teorija evolucije. ↩

  19. Pod plaštom brige za čulo vida djece i opšte zdravstveno stanje učenika; ovo je samo prividno nov argument u idejnoj matrici neo-ludita: odlično se u stvari uklapa u generalno podozrenje prema svakoj novoj tehnološkoj generaciji koja potencijalno prijeti načelno, pa i zdravlju konzumenata neposredno. ↩

  20. Za ponos, slična se stvar nije dogodila u Crnoj Gori, i vjerujemo da će ova ocjena biti dugovječna. ↩

  21. Sedamnaestog maja 2005. u organizaciji udruženja studenata “Nomokanon”, pod naslovom “Istina o Srebrenici”. ↩

  22. Devetog novembra 2005. Mediji su javili da je grupa od dvadeset pet neonacista, pripadnika tzv Nacionalnog stroja, izazvala incident na tribini pod nazivom “Fašistička pretnja”. Na vijest o incidentu, visoko kotirano javno lice Narodne skupštine Srbije dodatno je vrlo grubo vrijeđalo ne počinioce, nego žrtvu nedjela – profesora Milenka Perovića. ↩

  23. Luditi su tradicionalno imali dio problema na savjesti sa vidljivim ili pretpostavljenim paramilitarnim imidžom. Luditi koji su prošlog ljeta instalirali kvazi-crkvu na vrhu crnogorske planine Rumije, sa vidljivom željom da poruše modernu tehnologiju vjerske tolerancije u Crnoj Gori, nastupili su paramilitarno i u formalno-organizacijskom pogledu. ↩

  24. Mi ćemo ovdje, ipak, insistirati na tome da se i takve izgredničke grupe svrstaju u neo-ludizam naših dana, u tranzicijskim okolnostima. Za utjehu onima koji će ovo nerado prihvatiti, i mi mislimo da se svakako radi o ozbiljnim posljedicama i da je legislacija opravdana. ↩

  25. Pogodan opis atmosfere jednog hepeninga objavilo je Vreme, broj 721, od 21. oktobra 2004. ↩

  26. Socijalne grupe, pretežno u Americi, koje su čuvene sa svojih samo-restrikcija kad je riječ o upotrebi modernih aparata, automobila, električne energije i sl. Amiši ne glasaju, distanciraju se od vojske, nijesu u sistemu socijalne zaštite, ne polažu mnogo na spoljašnju fizičku ili sudsku zaštitu svoje egzistencije i ne traže niti prihvataju bilo kakvu pomoć od vlade. Zanimljivo je kao kontrast: dok ovo pišem, na snazi je Uredba Vlade u Srbiji kojom je uvedena doplatna poštanska marka; tim ekstra porezom ubiraju se od građana sredstva o upotrebi kojih, mimo legalnih državnih institucija, odlučuje Srpska pravoslavna crkva. ↩

  27. Po pronalazaču Švajcarcu; izgovara se Vild 2. ↩

  28. Zvezdana prašina; videti Internet adresu http://stardust.jpl.nasa.gov. ↩

  29. Istaknuti savremeni teoretičar i aktivista ludizma. ↩

  30. Luditi žele da zadrže tokove života kakvi su oni bili stoljećima, bazirani na porodici i komuni, uz pomoć tehnologija koje mogu biti i složene, ali ipak tradicionalne. ↩

  31. Okrenuti leđa ovom društvu i oformiti ove male, prirodne komune koje ne pokušavaju da riješe probleme, već jedino ignorišu probleme, i graditi održavane komune na sopsveni način, bilo gdje da su locirane. ↩

  32. Sociolog Nebojša Popov slične tendencije naziva “ideološki realizam”. ↩

  33. Čini se da je u drugoj deceniji devetnaestog vijeka uperen prst u prvu manu kapitalizma – arogantna misao da za čovjeka postoji nad-vrijednost, samim tim što se postulira besmrtnost kroz apsolutizaciju profita – ideja koja crkvi, privrženoj pojmu beskonačnosti, nije predaleka. ↩

← Čudesna godina i hod modernizacije · Usamljenost Nikole Tesle →