JANIČARENJE

Janičar je vojnik regularne turske vojske, pješadije, koja je bila sastavljena od zarobljenih i poturčenih mladića. Vuk je objašnjavao da su janičari mladići nasilno prevedeni u islam. Andrić je opisao scenu danka u krvi! (Asocijacija: Darvin opisuje kako se proizvode efikasni psi ovčari.) Sultan je slao po celoj carevini svoje haračlije koji su turčili decu… Od ove dece postajala je najbolja turska vojska, koja se zvala janičarima - pisao je Milenko Vukićević u svom udžbeniku istorije 1911.g. Deca podjarmljenih hrišćana činila su jezgro turske vojske, objašnjava Konstantin Jireček (u knjizi Istorija Srba, prevod Jovana Radonića 1929).

Janičarske horde zaveo je sultan Orkan.

Pojam je dobio i snažno figurativno značenje. Tako je Moša Pijade u jednom tekstu pisao: Od naše dece, koju smo im poverili na vaspitanje, trude se da naprave janičare koji treba da se bore protiv rođene domovine… (Izabrani govori i članci, Beograd 1950, strana 374).

Postoji glagol janičarovati, činiti zulum. Dobar je termin janičarluk. Isto što i janičarstvo. Ja sam pokušao sa terminom janičarenje, što mi izgleda efikasno, ali ga ne pominje Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika.

Zanimljivi su ovi navodi: 1) Starešine janičara treba najmarljivije da paze da se u janičarski Odžak niko ne primi koji nije odabran (Vukićević Milenko), 2) Taj opšti kvarež je od janičarske vojske načinio gomilu samovoljnika i izelica (Novaković Stojan).

Vjerujem da je pojam janičarluka spasonosan za moralnu rehabilitaciju Njegoša u njegovom Gorskom vijencu. Suštinski, janičarluk se ne vezuje za naciju, to je moralni problem širih dimenzija i povezan je sa istorijsko-sociološkim uslovima a i psihosomatskim dimenzijama jedinki u datom kontestu. U djelu Njegoš govori o slobodarstvu koje se rađa kroz otpor janičarluku kao takvom, a ne kroz otpor drugačijoj vjeri kao takvoj. To je poenta koja se naslanja na legitiman i moralno zdrav postupak!

Paradoksalno, danas su janičari Srbi u Crnoj gori. Odvedeni su kao mali u Srbiju, školovani tamo i vraćeni da kinje Crnogorce i sve ne-Srbe. Zovu ih i terazijski Crnogorci. Oni ne priznaju govor Crnogoraca, njihovu crkvu i državu. Dok u srcu Srbije, dakle u šumadiji, mogu lasno naći ljude koji sa prirodnom lakoćom razumiju i izjavljuju da su Crnogorci osobeni i da im pripadaju te tri institucije, pa i još neke druge.

Sa fanatičnom istrajnošću čuvaju stado ovaca za koje su zaduženi upravo Crnogorci koji su u službi drugoga, a koji svoje aktivnosti vide u granicama simbola janičarluka.

Janičarluk je velika književna tema, vjerujem razumljiva i svim drugim narodima: kako, na primer, nije razumljiva Indijcima (ili inim koji su kroz istoriju bili u kolonijalnom položaju). Upravo taj miris univerzalizma je prava podloga dugovječne popularnosti Gorskog vijenca i njegove afirmacije van granica Crne Gore. Zasluga je Njegoševa što je na našim prostorima poetski snažno, među prvima, nametnuo moralno živu temu janičarluka.

Malo je uočeno da je i drugo veliko ime Crnogorske proze, Mihailo Lalić, mnogo pisao o janičarluku. Samo u Hajci imamo na svakoj stranici da lebdi ta tema. Riko Gizdić koji vija po Cmiljevici i Turjaku svoje sugrađane iskoračivši u četničkim čizmama od sedam milja pred regularnim okupatorskim trupama, što je on nego janičar? Na jednom mjestu Lalić direktno piše da je dotični uhvatio nešto škole u Srbiji i došao u Kolašin (ili tu negdje) da širi Srpsku zamisao! Uostalom, četništvo je u Crnoj Gori uvoz. Zar nije Đurišić otišao prvo do Draže da čuje instrukcije, pa tek onda organizovao teror u Vasojevićima. Primao je depeše sa uputstvima. Slao je depeše sa izvještajima. To nije bio posao koji izvodi Crnogorac za potrebe Crne Gore. Lalić je direktni nastavljač velike Njegoševe teme janičarluka.

Znamo kako je nastala riječ kvisling. Danas niko ne misli rđavo o Norvežanima kada kaže da je neko kvisling (u službi tuđina, a protiv osjećanja i interesa svoga naroda). Vikund Kvisling samo je pozajmio ime jednom fenomenu; sam taj fenomen nipošto ne vrijeđa časno nacionalno ime Norvežana onog momenta kad se pomene. Pojam se oformio i stekao svoju autonomiju, postao snažan simbol koji se ne veže za bilo koju posebnu naciju.

Tako ni janičar nema, ne bi smio da ima, nacionalni predznak. što to nije još tako, krivi su šovinisti koji nijesu dali da se pojam lingvistički osamostali i simbolički sazri. Ovdje je janičar vezan za usku istorijsku funkciju i prilijepljen uz pojam: tursko. Vjerujem da neće tako i ostati. Sve će više jačati simbolička komponenta riječi. Mada nije identična sa riječju kvisling, riječ janičar će se razvijati u tom pravcu i postaće bar nacionalno neobojena! Ona je već morala da ima internacionalnu izražajnu snagu koju danas ima riječ kvisling. Okamenjenju riječi janičar doprinijelo je površno a nerijetko tendenciozno šovinistiško tumačenje Gorskog vijenca u dnevno-političke svrhe.

Ovako ili onako, čini mi se da ne treba prepustiti Gorski vijenac samo postojećim standardnim tumačenjima. Ona su nedovoljno ukazala na dublju univerzalnu, humanu, anacaionalnu potku poetske građe ovog djela. Tako su česti pogledi na Njegoševo djelo koji direktno proizvode rasni zadah i trulež vjerske netolerancije.

Sad ću reći nešto što više neću ponavljati. Hram poetike Gorskog vijenca ne smije isključivo počivati na Isidorskim stubovima (Sekulić). Takav statički proračun sadrži grješku koja ima svoju vizualizaciju na tornju u Pizi.